مقدمه
این پرسش برای بسیاری از والدین مطرح است: چرا کودک ما برخی کارها را فقط با یک دست بهتر انجام می‌دهد؟ مطالعه‌ای تازه نشان می‌دهد که راست‌دست یا چپ‌دست بودن، برخلاف تصور قدیمی، بیشتر نتیجه «تمرین» است تا «ساختار مادرزادی مغز».
نتایج یک پژوهش جدید
بر اساس تحقیقی که در Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شده، هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد یک نیمکرهٔ مغز از ابتدا برای کنترل حرکات دقیق «برتر» یا «سخت‌افزاری» باشد. به‌گفته پژوهشگران، مهارت بیشتر دست غالب فقط به‌دلیل سال‌ها تمرین حرکات پیچیده مانند نوشتن و کار با ابزار است.
دیدگاه پژوهشگران
دکتر احمت آرچ، پژوهشگر رشته نورولوژی در دانشگاه کالیفرنیا لس‌آنجلس، توضیح می‌دهد: «دست غالب ما به این دلیل بهتر عمل می‌کند که یک عمر حرکات دشوار و حساس مثل نوشتن را با آن انجام داده‌ایم؛ نه به این دلیل که نیمکرهٔ مغزی‌مان از ابتدا قدرت بیشتری برای کنترل حرکت داشته باشد.»
پس از تولد چه اتفاقی می‌افتد؟
در برخی مطالعات قبلی دیده شده که نوزاد در دوران جنینی نوعی ترجیح حرکتی دارد، و این موضوع می‌تواند پیش‌بینی کند کدام دست بعداً غالب می‌شود. این نکته باعث شکل‌گیری نظریهٔ «برتری یک نیمکره مغز» شده بود؛ نظریه‌ای که اکنون چالش جدی پیدا کرده است.
آزمایش‌هایی برای بررسی مهارت واقعی هر دست
تیم پژوهشی مجموعه‌ای آزمایش طراحی کرد تا فاصلهٔ مهارتی میان دست غالب و غیرغالب را دقیق‌تر بررسی کند.
آزمایش اول: رسیدن به اهداف مختلف
در این آزمایش، بزرگسالان سالم باید با استفاده از دستگاه‌های ثبت حرکات سه‌بعدی (Motion Capture)، بازوی خود را به سمت سه هدف حرکت می‌دادند. شرایط مختلف شامل:
- رسیدن ساده و معمولی
- رسیدن با وزنهٔ چهارپوندی روی مچ
- رسیدن با چوب سبک متصل به ساعد برای شبیه‌سازی کار با ابزار
در حرکات ساده یا حتی با وزن اضافی، عملکرد دو دست تقریباً یکسان بود. اما وقتی استفاده از «چوب» نیاز به کنترل دقیق‌تر ایجاد کرد، بازوی غالب عملکرد بسیار بهتر و دقیق‌تری داشت.
آزمایش دوم: نوشتن با دست و آرنج
در مرحله دوم، شرکت‌کنندگان باید با هر دو دست و سپس با قلمی که به آرنجشان بسته شده بود، حروف و اعداد را می‌نوشتند.
هنگام نوشتن با آرنج، برتری همیشگی دست غالب کاملاً از بین رفت؛ هر دو آرنج عملکرد ضعیفی داشتند، همان‌طور که قابل پیش‌بینی بود.
اما نکتهٔ مهم اینجاست: پس از چند دور تمرین، هر دو آرنج به اندازهٔ یکسان بهتر شدند؛ حتی بهتر از زمانی که افراد با دست غیرغالب خود می‌نوشتند.
این نتایج چه پیامدی برای سلامت کودکان و بزرگسالان دارد؟
این یافته‌ها می‌تواند برای توان‌بخشی بیماران پس از سکته مغزی یا آسیب مغزی ارزشمند باشد؛ افرادی که باید دوباره مهارت‌های حرکتی را بیاموزند. همچنین به والدین و متخصصان کمک می‌کند تا بهتر بفهمند یادگیری مهارت‌های حرکتی چگونه در مغز شکل می‌گیرد و چطور تمرین نقش کلیدی دارد.
نکات کلیدی برای والدین
- چپ‌دستی یا راست‌دستی بیشتر نتیجه تمرین است تا وراثت یا ساختار مغز.
- برای تقویت مهارت‌های حرکتی کودک، فرصت‌های مختلف تمرینی فراهم کنید.
- اگر دست غیرغالب کودک ضعیف‌تر است، نگران نباشید؛ تمرین هدفمند می‌تواند مهارت هر دو دست را بهبود دهد.
- در توان‌بخشی بیماران، «تکرار و تمرین» نقش مهمی دارد.
منبع: دانشگاه UCLA، بیانیه خبری – ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶
