میکروبیوم چیست و چرا مهم است؟

میکروارگانیسم‌هایی که در دستگاه گوارش و بر روی پوست انسان زندگی‌ می‌کنند حلقه‌هایی از زنجیره شگفت‌انگیز نظامِ سلامتی انسان هستند. میکروبیوم به زیستگاه گونه‌های مختلف باکتری و قارچ‌هایی گفته‌ می‌شود که در یک همزیستی متعادل و درعین حال منحصر به فرد بخشی از مشخصات بیولوژیک ما را تشکیل‌ می‌دهند. مهمترین بخش میکروبیوم به آن دسته از میکروارگانیسم‌هایی تعلق دارد که عمدتا در روده بزرگ زندگی‌ می‌کنند. دانش میکروبیوم اگرچه هنوز مراحل ابتدایی خود را طی‌ می‌کند اما به آن درجه از پیشرفت رسیده است که تاثیر خود را در تنظیم سیستم ایمنی و متابولیسم، آلرژی‌ها، التهاب، جلوگیری از سرطان، دفع فلزات سنگین، تنظیم فشارخون، تغییر و تبدیل بعضی از مواد غذایی به مواد مورد نیاز بدن و کنترل بعضی از بیماری‌های جدی  نشان دهد.

مسیر گوارشی انسان در لحظه تولد عاری از هر نوع میکروب و ارگانیسم خارجی است. به محض اینکه کودک متولد‌ می‌شود میکروارگانیسم‌ها او را احاطه‌ می‌کنند و تا چند هفته بعد از تولد این روند ادامه‌ می‌یابد. ترکیباتی در شیر مادر وجود دارد که مسئولیت تغذیه و رشد ‌‌باکتری‌ها را بعهده دارد. با گذشت زمان و در نتیجه تماس با محیط  ‌‌باکتری‌های بیشتری وارد بدن کودک‌ می‌شود و به همین جهت الگوهای جمعی میکروبیوم نیز وجود دارند که از منطقه ای به منطقه دیگر متفاوت هستند. ارگانیسم‌هایی که در روزهای اول حیات وارد بدن فرد‌ می‌شوند تا پایان زندگی با او‌ می‌مانند.

دانشمندان معتقدند که تغییرات سبک زندگی میکروبیوم انسان را تحت تاثیر قرار داده است. افزایش عمل‌های سزارین بجای زایمان طبیعی، کاهش تغذیه با شیر مادر، تجویز بی‌رویه آنتی بیوتیک و نفوذ آنها به منابع آب و غذا،  و مصرف غذاهای فرآوری شده که حاوی قند فراوان و نگهدارنده‌ها هستند با تغییردادن میکروبیوم موجب هضم ناقص پروتئین‌ها و نشت آنها به خارج از روده و تحریک سیستم ایمنی و افزایش التهاب و بروز روزافزون آلرژی، بیماریهای خودایمنی و اختلالات عصبی شده است.

انسان برای زندگی متکی به وجود ارگانیسم‌هاست. درواقع هر فرد ترکیبی از یک ارگانیسم انسانی و هزاران نوع باکتری، قارچ، ویروس و حتی انگلهایی است که در یک همزیستی دائمی با یکدیگر به سر‌ می‌برند. هریک از میکروارگانیسم‌ها عملکرد مخصوص به خود را دارند. بعضی از آنها در تولید مواد مورد نیاز بدن نقش حیاتی ایفا‌ می‌کنند و بعضی دیگر‌ می‌توانند عامل بیماری و ضعف سیستم گوارشی و سیستم ایمنی بشوند.

یکی از وظایف ‌‌باکتری‌ها تولید انرژی مورد نیاز دستگاه گوارش از محل تخمیر فیبرهایی است که ما به شکل سبزیجات، حبوبات و آجیل و غلات کامل مصرف‌ می‌کنیم. هم چنین ‌‌باکتری‌ها کمک‌ می‌کنند که  بعضی از مواد شیمیایی و فلزات سنگین مانند جیوه، سرب، آرسنیک و کادمیوم از بدن دفع بشوند. ‌‌باکتری‌ها در هضم لاکتوز شیر و جذب کلسیم، منیزیم، روی و پتاسیم نیز نقش اساسی ایفا‌ می‌کنند.

دانشمندان متوجه شده‌اند که با تغییر میکروبیوم‌ می‌توان بسیاری از بیماری‌ها و مشکلات سلامتی را از میان برداشت. بطوریکه پیوند میکروبیوم بعنوان یک روش درمانی جدید در نظر گرفته‌ می‌شود. تحقیق جدیدی نشان داده است که با ایجاد یک توازن خاص در ‌‌باکتری‌ها‌ می‌توان متابولیسم را افزایش داد و این موضوع‌ می‌تواند به کلید حل مشکل چاقی تبدیل شود.

بنابراین یکی دیگر از اهداف تغذیه  باید بر روی تقویت ‌‌باکتری‌های مفید و کمک به افزایش تعداد ‌‌باکتری‌های خوب درمقابل ‌‌باکتری‌های بد متمرکز گردد. با رعایت چند نکته‌ می‌توان میکروبیوم روده را تقویت کرد.

قدم اول خودداری از مصرف ‌‌آنتی‌بیوتیک‌ها در موارد غیرضروری است. ‌‌آنتی‌بیوتیک‌ها میکروبیوم را تخریب‌ می‌کنند بطوریکه جبران آن بآسانی انجام نمی شود. تاثیرات تخریب‌کننده مصرف آنتی‌بیوتیک در دو سال اول زندگی ممکن است که تا آخر عمر انسان با او همراه باشد و این موضوع اهمیت مراقبت از کودکان را نشان‌ می‌دهد.

قدم دوم کنارگذاردن غذاهای فرآوری و تصفیه‌شده صنعتی است که باید با غذاهای طبیعی و واقعی جایگزین گردد. قند، آردهای تصفیه شده و گلوتن شرایط  زندگی  ‌‌باکتری‌های روده را دشوار و فعالیت آنها را با مشکل مواجه‌ می‌کنند.

قدم سوم مصرف روزانه مقداری پروبیوتیک یا غذاهای تخمیر شده است. غذاهای تخمیری درهمه فرهنگها وجود دارند. از ماست، کفیر، سرکه طبیعی، خیارشور، آبجو‌های تخمیر شده طبیعی، نانهای بعمل آمده از خمیر ترش  تا ترشی زنجبیل و میسو سوپ ژاپنی و ساوورکرافت آلمانی همه سرشار از عناصر زنده هستند و مقدار زیادی پروبیوتیک در خود دارند. نکته قابل توجه در تهیه غذاهای تخمیر شده استفاده از روشهای سنتی و خانگی است.  محصولات مشابه صنعتی که حاوی مواد نگهدارنده هستند، پاستوریزه شده یا فاقد عناصر زنده‌ می‌باشند پروبیوتیک محسوب نمی گردند. اخیرا  پروبیوتیک‌های دارویی نیز مورد توجه قرار گرفته اند که باید با دقت و مطالعه و در جهت تامین هدف مشخصی مصرف شوند، با اینحال پزشکان درباره استفاده عمومی از آنها هنوز اتفاق نظر ندارند.

خواب منظم و زندگی  دور از استرس یکی دیگر از شرایط سلامتی میکروبیوم است که وجود همزیستی، ارتباط و تاثیرپذیری متقابل بین میکروبیوم و وجود انسان را نشان‌ می‌دهد.

فیبر موجود در میوه‌ها و سبزیجات غذای مورد علاقه ‌‌باکتری‌های خوب هستند. انواع پیازها، تره فرنگی، سیر، موز، مارچوبه ، لوبیاها، غلات کامل و بعضی از گیاهان مثل رزماری و آویشن سیستم گوارشی را بازسازی و ‌‌باکتری‌های خوب را تغذیه‌ می‌کنند. این گروه از مواد غذایی که پروبیوتیکها را تغذیه‌ می‌کنند  پری بیوتیک خوانده‌ می‌شوند.

در عین حال لازم است که  با کاهش مصرف قند و نشاسته  که ‌‌باکتری‌های بد و بیماری زا را تغذیه‌ می‌کنند از تکثیر آنها جلوگیری نمود.‌‌باکتری‌های روده افرادی که با بیماریهای خود ایمنی مانند پسوریازیس و اگزما یا مشکلات گوارشی مانند التهاب روده بزرگ روبرو هستند کربوهیدراتها را بشکل بدی تخمیر‌ می‌کنند. از این جهت در این افراد حذف غلات و کربوهیدراتها از رژیم غذایی خاصیت درمانی پیدا‌ می‌کند.

برای بوجود آوردن ‌‌باکتری‌های مختلف و متنوع  شما باید به تنوع غذاهای خود بیفزایید، چون ‌‌باکتری‌های مختلف از غذاهای مختلف تغذیه‌ می‌کنند. بنابراین استفاده از میوه‌ها و سبزیجات متنوع در رژیم غذایی برای پشتیبانی از طیف گسترده تری از ‌‌باکتری‌های مختلف بسیار مهم است. منبع غذایی مهم دیگر برای سلامتی میکروبیوم آب استخوان و ضمائم آن است که  بدلیل داشتن مواد ژلاتینی خاصیت تسکین دهنده و آرامش بخش دارد.

میکروبیوم پوست انسان اکوسیستم مهم دیگری است که زیستگاه‌های متنوع برای پشتیبانی از انواع میکروارگانیسم‌ها را دارا‌ است. بسیاری از ‌‌باکتری‌ها، قارچ‌ها و ویروس‌هایی که بر روی پوست انسان زندگی‌ می‌کنند بی‌ضرر هستند و در برخی موارد عملکردهای حیاتی مانند محافظت از پوست در برابر ارگانیسم‌های مضر و بیماری‌زا را بر عهده دارند. بنابراین استفاده مداوم از محصولات پاک کننده و آنتی باکتریال بیش از آنکه برای سلامتی افراد مفید باشند  میکروبیوم  آنها را تضعیف‌ می‌کنند و مانع از قوی شدن سیستم ایمنی‌ می‌گردند. برای حفظ میکروبیوم پوست بهتر است که شستشوی روزانه بدن با آب انجام شود و از شامپو یا صابون فقط برای شستشوی نقاط رویش مو .استفاده گردد. برای شستشوی دست‌ها نیز صابون‌های معمولی بجای صابون‌های آنتی‌باکتریال توصیه‌ می‌شود.

چگونه با حفظ میکروبیوم سلامت بمانیم؟

درواقع هر فرد ترکیبی از یک ارگانیسم انسانی و هزاران نوع باکتری، قارچ، ویروس و حتی انگل‌هایی است که در یک همزیستی دائمی با یکدیگر به سر‌ می‌برند. حفظ این همزیستی برای سلامتی انسان حیاتی است

• قدم اول خودداری از مصرف ‌‌آنتی‌بیوتیک‌ها در موارد غیرضروری است.
• قدم دوم کنارگذاردن غذاهای فرآوری و تصفیه‌شده صنعتی است.
• قدم سوم مصرف روزانه مقداری پروبیوتیک یا غذاهای تخمیر شده است.