سه‌شنبه، ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵ – نگران سلامت روان فرزندتان هستید؟
پس بهتر است تا زمانی که کودک شما به طور کامل وارد دوره نوجوانی نشده، برای او گوشی هوشمند تهیه نکنید؛ این توصیه یک مطالعه بزرگ جدید است.
پژوهشگران گزارش می‌دهند کودکانی که پیش از سن ۱۳ سالگی از گوشی هوشمند برخوردار شده‌اند، معمولاً از سلامت روانی و بهزیستی کمتری بهره‌مندند. این یافته‌ها در نشریه «توسعه انسانی و قابلیت‌ها» منتشر شده است.
به طور مشخص، افرادی که در فاصله سنی ۱۸ تا ۲۴ سال قرار دارند و اولین گوشی هوشمند خود را در ۱۲ سالگی یا قبل از آن دریافت کرده‌اند، احتمال بیشتری برای افکار خودکشی، پرخاشگری، بریدگی از واقعیت، ضعف در تنظیم احساسات و عزت‌نفس پایین دارند. این موارد، یافته‌های محققان هستند.
پژوهشگران بیان می‌کنند که قرارگیری زودهنگام در معرض شبکه‌های اجتماعی ناسالم بخش عمده‌ای از این ارتباط میان دسترسی به گوشی هوشمند در سنین پایین و سلامت روان ضعیف‌تر را توضیح می‌دهد. دیگر عوامل مؤثر نیز شامل آزار آنلاین (cyberbullying)، اختلال در خواب و روابط خانوادگی ضعیف است.
تارا تیاگرجان، محقق اصلی و مدیر علمی «ساپین لبز» در یک بیانیه خبری گفت: «داده‌های ما نشان می‌دهد مالکیت زودرس گوشی هوشمند—و دسترسی به شبکه‌های اجتماعی که معمولاً با خود می‌آورد—با تغییر عمیق در سلامت ذهن و بهزیستی در آغاز بزرگسالی مرتبط است.»
وی افزود: «در ابتدا از شدت نتایج متعجب شدم. اما وقتی عمیق‌تر فکر می‌کنیم، منطقی به نظر می‌رسد که ذهنِ رو به رشدِ جوان‌تر، به دلیل آسیب‌پذیری و کم‌تجربگی، بیش از دیگران در محیط آنلاین آسیب می‌بیند.»
برای انجام این مطالعه، پژوهشگران داده‌های بیش از ۱۰۰ هزار فرد جوان در سراسر جهان را در قالب پروژه جهانی ذهن (Global Mind Project) که تلاشی مداوم برای بررسی تأثیر جامعه مدرن بر سلامت روان است، تجزیه و تحلیل کردند.
هر یک از شرکت‌کنندگان، پرسشنامه‌ای را برای تعیین «ضریب سلامت ذهن» (MHQ) — معیاری از سلامت اجتماعی، عاطفی، شناختی و جسمی — تکمیل نمودند.
تمرکز تیم پژوهش، اعضای نسل Z بود که بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲ به دنیا آمده‌اند؛ نسلی که نخستین بار از کودکی با گوشی‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی رشد کردند.
نتایج نشان داد بزرگسالان جوانی که نخستین بار پیش از دوران نوجوانی (یعنی قبل از سیزده سالگی) صاحب گوشی هوشمند شده‌اند، MHQ کمتری نسبت به افرادی دارند که دیرتر صاحب گوشی شده‌اند.
علاوه بر این، هرچه سن دریافت اولین گوشی پایین‌تر باشد، سلامت روان و بهزیستی کلی فرد بدتر است.
برای نمونه، طبق گزارش مطالعه، حدود نیمی (۴۸ درصد) از دخترانی که در سن ۵ یا ۶ سالگی گوشی داشته‌اند، افکار خودکشی را گزارش کرده‌اند؛ این در حالی است که این رقم در میان کسانی که در ۱۳ سالگی گوشی گرفته‌اند، ۲۸ درصد است.
همچنین محققان دریافتند دخترانی که از کودکی گوشی هوشمند داشته‌اند، بیشتر در معرض ضعف تصویر ذهنی، کمبود عزت‌نفس و اعتماد به نفس، و همچنین تاب‌آوری احساسی پایین قرار دارند.
در میان پسران نیز، مالکیت زودهنگام گوشی با ثبات روانی پایین‌تر، عزت‌نفس کمتر و همدلی ضعیف‌تر همراه است.
در بررسی علل احتمالی، پژوهشگران دریافتند که دسترسی زودهنگام به شبکه‌های اجتماعی حدود ۴۰ درصد از ارتباط مالکیت زودهنگام گوشی با وضعیت روانی ضعیف‌تر در بزرگسالی را توضیح می‌دهد.
این یافته‌ها نگرانی‌های فزاینده نسبت به عملکرد الگوریتم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در شبکه‌های اجتماعی که محتوای آسیب‌زا را تقویت می‌کنند و کودکان را به مقایسه زندگی خود با افراد ظاهراً موفق و خوشحال‌ترِ فضای مجازی تشویق می‌نمایند، تأیید می‌کند.
روابط خانوادگی نامطلوب (۱۳ درصد)، اختلال در خواب (۱۲ درصد) و آزار آنلاین (۱۰ درصد) نیز به این ارتباط دامن می‌زنند.
تیاگرجان با تأکید گفت: «با توجه به این نتایج و با در نظر گرفتن اینکه سن دریافت اولین گوشی هوشمند در سراسر جهان به مراتب کمتر از ۱۳ سال شده است، ما از سیاست‌گذاران می‌خواهیم رویکرد پیشگیرانه‌ای مشابه با مقررات الکل و دخانیات اتخاذ کنند — از جمله: محدود کردن دسترسی به گوشی برای زیرِ ۱۳ ساله‌ها، آموزش سواد دیجیتال و مسئولیت‌پذیری شرکت‌های فناوری.»
پژوهشگران خاطرنشان می‌کنند که چندین کشور از قبیل فرانسه، هلند، ایتالیا و نیوزیلند قبلاً استفاده از تلفن همراه در مدارس را ممنوع یا محدود ساخته‌اند.
در ایالات متحده نیز ایالت‌هایی همچون آلاباما، آرکانزاس، نبراسکا، نیویورک، کارولینای شمالی، داکوتای شمالی، اوکلاهما و ویرجینیای غربی قانونی تصویب کرده‌اند که مدارس را ملزم به محدودسازی یا ممنوعیت استفاده از گوشی هوشمند می‌کند.
تیاگرجان یادآور شد: «یافته‌های ما نشان می‌دهد مالکیت گوشی در کودکی — که دروازه‌ای زودهنگام به محیط‌های دیجیتال مبتنی بر هوش مصنوعی است — سلامت ذهن و بهزیستی بزرگسالی را به طور عمیق کاهش می‌دهد و پیامدهای سنگینی برای استقلال فرد و بالندگی جامعه دارد.»
وی در عین حال افزود: «لازم است به این نکته نیز اشاره کنم که گوشی‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی تنها آسیب موجود به سلامت روان و بحران جوانان امروز نیستند. آنها فقط بخشی از کاهش کلی سلامت روان را توضیح می‌دهند، نه همه آن را.»
پژوهشگران یادآور شدند که این مطالعه نمی‌تواند یک رابطه مستقیم علت و معلولی میان دسترسی زودهنگام به گوشی هوشمند و ضعف سلامت روانی در بزرگسالی را اثبات کند. تحقیقات بیشتری برای تأیید این پیوند و بررسی علل آن لازم است.
تیاگرجان در پایان گفت: «در حالی که نیاز به پژوهش‌های بیشتر برای رمزگشایی مکانیزم‌های علّی احساس می‌شود، تعلل در اقدام پیشگیرانه و انتظار برای شواهد غیرقابل انکار، با توجه به یافته‌های جمعیتی کنونی، متأسفانه ممکن است فرصت مهم و شایسته برای اقدام به‌موقع و پیشگیرانه را هدر دهد.»
یادداشت‌ها:
- MHQ؛ مخفف Mind Health Quotient (ضریب سلامت ذهن)، معیاری ترکیبی برای سنجش سلامت روان، اجتماعی، شناختی و جسمی است.
- نسل Z؛ نسلی که بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲ متولد شده‌اند و از کودکی با فناوری‌های دیجیتال رشد یافته‌اند.
- آزار آنلاین (cyberbullying)؛ استفاده از فضای مجازی برای تهدید، آزار یا تحقیر دیگران، به‌ویژه کودکان و نوجوانان.
منابع
Taylor & Francis، بیانیه خبری، ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۵
