چهارشنبه، ۱۵ اکتبر ۲۰۲۵ (۲۳ مهر ۱۴۰۴) —
دو پژوهش جدید نشان میدهد که اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) میتواند باعث افزایش خلاقیت شود؛ البته این مزیت زمانی بروز میکند که ذهن سرگردان این افراد در مسیر درست هدایت شود.
پژوهشگرانی که شنبه گذشته در همایش «کالج اروپایی روانداروشناسی» (European College of Neuropsychopharmacology – ECNP) در آمستردام نتایج خود را ارائه کردند، گزارش دادند افرادی که علائم بیشتری از ADHD دارند، در آزمونهای سنجش خلاقیت امتیاز بالاتری گرفتهاند.
به گفته آنان، این امر احتمالاً به دلیل گرایش ذاتی این افراد به پراکندگی توجه و «سرگردانی ذهن» است — یعنی زمانی که تمرکز ذهن از کار در حال انجام جدا میشود و به افکار درونی و شخصی میپردازد.
هان فانگ (Han Fang)، پژوهشگر دکترای مرکز پزشکی دانشگاه رادبود (Radboud University Medical Center) در هلند و نویسندهٔ اصلی تحقیق، در بیانیهای گفت:
«ما دریافتیم افرادی که ویژگیهای بیشتری از ADHD دارند — مانند کمتوجهی، بیشفعالی یا رفتارهای تکانشی — در هر دو پژوهش دستاوردهای خلاقانه بیشتری نشان دادند.»
او ادامه داد:
«همچنین دریافتیم “سرگردانی ذهن” بهویژه وقتی که آگاهانه و ارادی انجام شود (یعنی افراد به عمد اجازه دهند افکارشان آزادانه پرسه بزند)، با افزایش خلاقیت در میان افراد دارای ADHD ارتباط دارد. این یافته نشان میدهد سرگردانی ذهن ممکن است عامل پیونددهندهٔ میان ADHD و خلاقیت باشد.»
کارشناسان میگویند این مطالعه یکی از جنبههای مثبت بالقوهٔ اختلالی را نشان میدهد که معمولاً بهعنوان یک ناهنجاری رفتاری مختلکننده شناخته میشود.
دکتر کِی. پی. لش (K.P. Lesch)، استاد روانپزشکی مولکولی در دانشگاه وورتسبورگ (University of Würzburg) آلمان، که در انجام پژوهش شرکت نداشت، گفت:
«سرگردانی ذهن یکی از منابع حیاتی است که خلاقیت چشمگیر در افراد با عملکرد بالای دارای ADHD بر پایهٔ آن شکل میگیرد.»
او افزود: «این افراد سرمایهای بسیار ارزشمند برای جامعه و آیندهٔ سیاره ما هستند.»
برای انجام این پژوهشها، محققان دو گروه از بیماران ADHD را با افرادی که این اختلال را ندارند مقایسه کردند — شامل ۳۴۷ نفر در اروپا و ۴۰۳ نفر در بریتانیا.
در این بررسی، ویژگیهای ADHD، میزان اختلال عملکرد، سرگردانی ذهن، تفکر واگرا (divergent thinking) و میزان خلاقیت شرکتکنندگان ارزیابی شد.
فانگ توضیح داد که همهٔ افراد در حدی دچار سرگردانی ذهن میشوند، اما این پدیده در میان کسانی که ADHD دارند بیشتر دیده میشود.
او گفت: «تحقیقات پیشین دو نوع متفاوت از سرگردانی ذهن را معرفی کردهاند: نوع نخست سرگردانی خودبهخودی است که در آن تمرکز از موضوعی به موضوع دیگر میپرد و فرد کنترل چندانی ندارد؛ نوع دوم سرگردانی عمدی است، زمانی که فرد آگاهانه به ذهن خود اجازه میدهد از مسیر اصلی منحرف شود و به افکار تازهای برود.»
نتایج نشان داد که هم کمتوجهی و هم بیشفعالی ـ تکانشگری در میان مبتلایان به ADHD با دو عامل «خلاقیت» و «سرگردانی ذهن» ارتباط دارد.
بهویژه، سرگردانی ذهنِ عمدی با ابداعگری و خیالپردازی بیشتر همراه بود، در حالی که سرگردانی خودبهخودی بیشتر موجب همان نارساییهای عملکردی معمول در ADHD میشود.
فانگ گفت: «این یافتهها میتواند در آموزش روانی (psychoeducation) و درمان پیامدهای عملی داشته باشد. برای آموزش، طراحی دورههایی ویژه که به افراد بیاموزد چگونه میتوانند ایدههای خودجوش را به خروجیهای خلاقانه تبدیل کنند، میتواند به آنان کمک کند تا از مزایای سرگردانی ذهن بهرهمند شوند.»
او افزود: «در زمینه درمان، مداخلات مبتنی بر ذهنآگاهی (mindfulness) که ویژه بیماران ADHD طراحی شود و هدف آن کاهش سرگردانی ناگهانی ذهن یا تبدیل آن به گونههای آگاهانه و هدفمند باشد، شاید بتواند ناتوانیهای عملکردی را کاهش دهد و نتایج درمان را بهبود بخشد.»
به گفته فانگ، این نخستینبار است که چنین پیوندی میان ADHD و خلاقیت با این جزئیات بررسی شده است، و پژوهشهای بیشتر برای تأیید یافتهها ضروری است.
دانشمندان یادآوری کردند که یافتههای ارائهشده در نشستهای علمی تا هنگامی که در مجلات داوریشده منتشر نشود، مقدماتی بهشمار میآیند.
منابع:
کالج اروپایی روانداروشناسی (European College of Neuropsychopharmacology – ECNP)، بیانیه خبری، ۱۱ اکتبر ۲۰۲۵ (۱۹ مهر ۱۴۰۴)
